Twintig stuurlieden uit Middelharnis uit 1682 en 21 uit 1708

In 1681 was er vanwege de niet nader aangeduide "veranderinghe van tijden" en de "aengroei van de neringh" behoefte aan het vernieuwen van de keur van de visafslag van Middelharnis. 

Baljuw, schout, leenmannen en schepenen van Sint Michiel in Putten, anders genaamd Middelharnisse, stelden de nieuwe voorwaarden op. De Staten van Holland en West-Friesland hebben het stuk op verzoek van de bestuurders van Middelharnis geratificeerd. De bedoeling was om aan alle voorkomende onduidelijkheden (duijsternissen) tussen de vissers, de afslager en de ventjagers een eind te maken (1).

Twintig stuurlieden van visschuiten* hebben zich op 29 december 1682 aan dit nieuwe reglement geconfirmeerd. Zes stuurlieden tekenden met hun naam, veertien personen tekenden met hun stuurmansmerk. Zie over stuurmansmerken ook het bericht van 18 maart 2015.

De namen in alfabetische volgorde:

Bloeme, Aren Cornelisz
Bloeme, Bastiaen Cornelisz de
Bone, Aren Jacobsz (7)
Buijtenmichiel, Sijbrant Stevensse
Chijsje, Aren Bastiaense (8)
Chijsje, Bastiaen Arensse (8)
Coninck, Jacob Cornelisse (9)
Coninck, Geeret Cornelisse (9)
Hoobus, Abram Willemse (1)
Houwer, Pieter Hendrickse (6)
Kakum, Cornelis Michielsz van (10)
Kakom, Dirk Magielse van (10)
Kakum, Willem Michielsz van (10)
Kas, Pieter Gerritse (11)
Marcij, Cornelis (4)
Poulesse, Laurijs (5)
Ruijter, Cornelis Jansz (13)
Schoonejongen, Theunis Pietersz (2)
Seuij, Dirck Joosse (12)
Smith, Cornelis Willemsz (3)

* het stuk spreekt van kleine en grote schuiten, inclusief de schol- , platvis- en palingvangers.

In 1708 is een lijst (2) opgemaakt van stuurlieden die lantarengeld moesten betalen om de haven beter te verlichten. De lijst bestaat uit 21 namen. U kunt doorklikken op sommige namen voor meer bijzonderheden.

Brij, Pieter Bastiaensz
Cijsje, Aren Bastiaensz
Cijsje, Bastiaen Arensz
Eck, Flooris Dircksz van
Eck, Dirck Floorisz van
Heest, Aren Maartensz van
Kakum, Michiel Cornelisz van
Kakum, Stevens Willemsz van*
Kalis, Willem (den Ouden)
Koninck, Abel Arensz
Koninck, Cornelis Jacobsz
Koninck, Jan Arensz 
Koninck, Michiel Jacobsz
Mercy, Gleijn Cornelisz
Pas, Hendrik Arensz
Pijl, Willem
Roovaert, Leendert Michielsz van de
Ruijter, Jan Leendertsz
Schoonejongen, Jan
Valck, Jacob Stoffelsz van der
Waterman, Barend Jansz ** 

1. Bron: U.J. Mijs. De vischafslag van Middelharnis. Middelharnis, 1897.
Bijlage E, pagina 160,
2. Archief Gemeente Middelharnis, inv. nr. 4,  1 oktober 1708

*  over zijn zoons Bastiaan en Willem en zijn dochter Cornelia zie berichten van 31 januari 2015 en 1 februari 2015
** over zijn zoon Barend Barendsz Waterman zie bericht van 31 januari 2015

Bijzonderheden stuurlieden 1682:

1. Abraham Willemsz Hobius en Willemintje Cornelis Bransen, gehuwd 16 mei 1677 in Middelharnis

2. Teunis Pietersz Schoonejongen en Maatje Jans uit S'dijk, gehuwd 3 februari 1675 in Middelharnis

3. Cornelis Willemsz Smit en Cornelia Arens, weduwe van Hizkias Esdras, gehuwd 8 januari 1675 in Middelharnis. Cornelis is voor 30 april 1691 overleden (RAM 22).

4. Cornelis Pietersz Marsij en Annetje Jans Kans, getrouwd 12 april 1675 Middelharnis. Cornelis is overleden voor 15 januari 1688 (RAM 34) want op die datum verkocht zijn weduwe Annetie Jans Kanse de waterschuit genaamd de Koe. Als voogd trad op Thomas Herweijer. Op 26 oktober 1687 legde hij  nog ten overstaan van schout en schepenen een verklaring af inzake het vuurbaken (RAM 22).

5. Lauris Pauwelz wonende alhier en Wijfje Jaspers wonende tot Zierikzee ondertrouwd 29 juni 1673 in Middelharnis. Attestatie gegeven 4 augustus 1673. Op 24 november 1675 zijn Pauwels en Jasper gedoopt, op 11 oktober 1682 Ariaantje, op 17 januari 1685 is Aaltje gedoopt en op 26 januari 1687 Pauwels. 
Lauris Poulus, 34 jaar, compareerde op 26 juli 1684 (RAM 33). Lauris is voor 11 april 1689 overleden (RAM 22). Op die datum verkocht zijn weduwe de visschuit Loo zeuge.

6. Pieter Hendriksz Houwer, gedoopt 20 februari 1633 in Middelharnis trouwde op 2 juni 1658 met Annetje Leenderts. Kinderen: Hendrik (1659), Hendrik (1660), Dingene (?), nn (1671), Joost (1674) (bron: Koene Genealogie).  Dingene trouwde Hendrik Jacobsz Vink, ze kregen tussen 1685 en 1702 acht kinderen. Pieter Hendriksz Houwer is voor 5 januari 1688 overleden. Op die datum verkocht zijn weduwe zijn schuit genaamd de Winthont (RAM 34).

7. Aren Bone was in 1691 nog in leven

8. Beide stuurlieden Chijsje komen op de lijst van 1708 voor.

9. Beide stuurlieden Coninck waren in 1691 nog in leven. Jacob Cornelisz Coninck is gedoopt 24 augustus 1636.

10. Cornelis Michielsz van Kakum is gedoopt 17 april 1634. Dirk Michielsz van Kakum was in 1695 nog in leven,  hij is ca. 1638 geboren. Willem Michielsz van Kakum is ca. 1640 (?) geboren.

11. Pieter Gerritsz Kas was in 1692 nog in leven. Kleinzoon ?

12. Dirk Joosse Seuij was in 1691 nog in leven

13. Compareerde april 1691 (RAM 22).

Stuurmansmerken uit Middelharnis, 1708 en 1735

Merktekens van stuurlieden zijn vaak  min of meer herkenbare figuren, symbolen of afkortingen die gebruikt werden om tonnen en andere voorwerpen die bij de visschuit hoorden te merken. Het anker was een veelgebruikt symbool. Het merk werd ook als handtekening in officiële documenten gebruikt. Stuurmansmerken zijn te vergelijken met gildetekens. 

Twee archiefstukken met merktekens van stuurlieden uit het archief van Middelharnis:

Lantarengeld

In 1708 bracht een aantal stuurlieden het probleem van de slechte verlichting van het havenhoofd en de Kaai onder de aandacht van de halsheren. Het verzoek om meer lantarens te plaatsen werd ondertekend door dertien personen.

Gemeentearchief Middelharnis, inv. nr. 4, 20 november 1708

Dit is het merck van:

Jacob van der Valck, mij present voort jaere 1708
Michiel Cornelisz van Kakum
Cornelis Jacobsz Koningh
Steven van Kakum
Aren van Heest
Pieter Bastiaensz Brij
Bastiaen Cijsje
Jan Ruijter
Barend Jansz [Waterman]
Jan Schoonejongen
Leendert van de Roovaert
Gleijn Mercij
Dirck Floore [van Eck]



Contract over aannemen van bemanningsleden
Op 18 september 1735 tekenden tien stuurlieden een overeenkomst waarin ze afspraken geen bemanningsleden aan te nemen die nog onder contract staan bij een ander.

GA Middelharnis, inv. nr. 426, 18 september 1735

Dit merck is gestelt bij:

Pieter Abelsz Coningh

Hendrik Visser

Arent Abelsz Coningh

Jacob Tijsse Stapel

Frans van Duuren

Aren Hendriksz Pas

Bastiaan Thomasz Visser 

Machiel Leendertsz van de Roovaart 

Cornelis Kanse

Bastiaan Cijsje

In het document van 1735 valt op dat Machiel van de Roovaart als enige zijn naam schrijft. Aren Hendriksz Pas gebruikt de afkorting AH. Het anker is in verschillende verschijningsvormen een veelvoorkomend symbool. 

Was het merk zo algemeen bekend dat het niet nodig werd geacht dat stuurlieden een handtekening zetten of konden ze niet schrijven ? Dit is de vraag die in de studie van Annette de Wit over vissersgemeenschappen in de zeventiende eeuw wordt gesteld. U.J. Mijs beschouwt de merken als een teken dat de stuurlieden geen handtekening konden zetten. De Wit oppert het idee dat het merk zodanig met de identiteit van de stuurman is verbonden dat hij het vanzelfsprekend vond om hiermee te ondertekenen. Degene die het stuk opmaakte schreef de namen erbij. Zij constateert dat de alfabetiseringsgraad onder stuurlieden en vissers in de loop van de zeventiende eeuw steeg.

© Marlies Jongejan, november 2023

Verantwoording:

Annette de Wit. Leven, werken en geloven in zeevarende gemeenschappen; Schiedam, Maassluis en Ter Heijde in de zeventiende eeuw. Amsterdam, 2008. p. 230
A.P. van Vliet. De Zeeuwse zeevisserij in de jaren 1568-1648. Middelburg, 2003. p.80,afbeelding haringmerken Brouwershaven, 1657
U.J. Mijs. De vischafslag van Middelharnis. Middelharnis, 1897.p.11

N.B. het merk van Aren Boon(e) in: Str. VPR 110-1027 van 31-10-1701