Vissersfamilies nader bestudeerd: de bemanning van de sloep Middelharnis

Over de twaalfkoppige bemanning van de sloep  de Middelharnis die op 12 november 1872 is vergaan heb ik al veel gegevens verzameld. Najaar 2012 zijn op dit weblog berichten geplaatst over de gezinnen van de afzonderlijke bemanningsleden.

Uit deze informatie is het volgende af te leiden.

Leeftijd van de bemanning
Het jongste bemanningslid was Bastiaan de Moei, 14 jaar oud. Schipper Cornelis Smit was met 51 jaar de oudste, hij scheelde maar een paar maanden met Pieter Dubbeld. Gemiddelde leeftijd was 32 jaar.

Gehuwd en ongehuwd
De drie jongste bemanningsleden (14,15 en 22)  waren ongehuwd, negen bemanningsleden waren gehuwd. Van de negen gehuwden waren er twee voor de tweede keer getrouwd, nadat ze eerder weduwnaar geworden waren. 
Er zijn dus gegevens over elf huwelijken.

Beroep van de vaders
Vissers traden in het voetspoor van hun vader, maar niet altijd. Van de twaalf bemanningsleden waren er negen zonen van een visser. Pieter de Man was de zoon van een landarbeider uit Dirksland. Arend de Waard was de zoon van een binnenschipper en mijn overgrootvader Simon de Moeij was de zoon van een onbekende vader, kleinzoon van een visser.

Huwelijkspatroon
Vissers trouwden veelal met vissersdochters, maar ook niet altijd. Van de elf bruiden waren er zeven vissersdochters, een dochter van de havenmeester, twee dochters van landarbeiders en een dochter van een bouwman (boer). Toch kunnen we concluderen dat er overwegend sprake was van trouwen binnen dezelfde beroepsgroep (beroepsendogamie).
Woonplaats: De landarbeiderszoon uit Dirksland trouwde met een vissersdochter. De andere vissers kwamen allemaal uit Middelharnis. Eén van de bruiden kwam uit Dirksland, alle andere bruiden uit Middelharnis. Dorpsendogamie heet het als de huwelijkspartners overwegend uit hetzelfde dorp komen.
Beroep bruid: Twee van de elf bruiden waren dienstbode van beroep toen ze trouwden, de andere negen hadden geen beroep.
Woensdag was de favoriete huwelijksdag. Zes van de elf huwelijken werden op woensdag gesloten. Op maandag werd er niet getrouwd, de andere dagen komen elk een keer voor. Eén van de huwelijken werd op zondag 26 december 1847 gesloten. 
Favoriete huwelijksmaand was april met vier huwelijken en in oktober werden twee huwelijken gesloten. In februari, juni, juli en november werd er niet getrouwd, de vissers waren dan op zee. In alle andere maanden werd telkens één huwelijk gesloten.
De gemiddelde huwelijksleeftijd van de negen eerste huwelijken was voor de mannen 23,3 jaar en voor de vrouwen 22,4 jaar.

Geboortenpatroon en zuigelingensterfte
Het was niet ongebruikelijk dat de bruid zwanger was ten tijde van het huwelijk en dat de zwangerschap soms al ver gevorderd was. In drie van de elf gezinnen was dit het geval en werd het eerste kind binnen vier maanden na de huwelijksdatum geboren.
In vakjargon: 27% voorechtelijk verwekte eerstgeborenen.
De vrouwen van de bemanningsleden van de Middelharnis hebben bij elkaar 54 kinderen gekregen. Daarvan zijn vier kinderen (7,5%) doodgeboren in 1844, 1855, 1856 en 1866. Dit waren allemaal kinderen van hetzelfde bemanningslid. 
Van de vijftig levendgeboren kinderen zijn er vier (8%) overleden voordat ze een jaar oud waren. Eén werd nog geen maand oud, de anderen drie maanden, drieënhalve maand en vijf maanden. Het ging om drie jongens en een meisje.
Geen van de huwelijken bleef kinderloos.

De geboortemaand van de  kinderen. De geboortes zijn niet gelijkmatig over het jaar gespreid, dan zouden er 4-5 in elke maand geboren zijn. Twintig van de 54 kinderen zijn in de periode augustus tot en met oktober geboren, dus verwekt in de maanden november - februari als de vissers vaker en langer thuis waren. Acht kinderen zijn in januari geboren, in april/mei verwekt.

Er lijkt dus een verband met het seizoenspatroon in de visserij.
De vrouwen stonden er vaak alleen voor omdat de mannen op zee waren tijdens de bevalling.
(nog bekijken in de aktes wie er aangifte deed, meestal de vroedmeester denk ik).
Het heeft weinig zin om het gemiddelde aantal kinderen per gezin te bekijken, omdat de leeftijden van de vissers erg uiteen liepen. De gezinnen van de oudste bemanningsleden Cornelis Smit en Pieter Dubbeld waren voltooid in 1872. Gerrit Smit was nog maar net in het voorjaar voor de ramp getrouwd,

Kindersterfte
Van de vijftig levendgeboren kinderen zijn er vier als zuigeling overleden. Twee kinderen van veertien en vijftien waren aan boord van de sloep.
Negen kinderen van bemanningsleden overleden voor hun zesde jaar: twee van ruim een jaar, twee van twee jaar, vier van drie jaar en een van zes jaar. Het ging om vier meisjes en vijf jongens. 
Een van de oorzaken was de cholera: Catalijntje de Man was ruim een jaar en Lena de Moeij was drie toen ze tijdens de epidemie van 1855 overleden zijn. Cornelis de Moei was bijna drie toen hij slachtoffer werd van epidemie van 1866.
Van de vijftig kinderen hebben er vijfendertig de volwassen leeftijd bereikt.


Familieleden op zee gebleven
Ook voor en na de scheepsramp van 1872 hebben enkele van de betrokken gezinnen te maken gehad met verdrinking van familieleden.
De oudere broer van Pieter de Man, Abraham, was aan boord van de sloep Wisselvalligheid, die in 1867 met man en muis vergaan is.
Cornelis Smit, zoon van de schipper van de sloep Middelharnis, is in 1868 overboord geslagen van deze sloep.
Cornelis de Moei is op 28 november 1888 verdronken, overboord gevallen van de sloep Zeemanshoop

Onze visschers trouwen jong

Vissers trouwden jonger dan mannen met andere beroepen.

C.J.H. van den Broek schreef in 1882 (1) in zijn vertelling over het wegblijven van een visserssloep uit Middelharnis:

De onrust begon door te sijpelen. ’t Waren haast allen huisvaders aan boord, want onze visschers trouwen jong. De moeder van de stuurman was eene visschersweduwe die een winkeltje hield en zij had bij hem nog een zoon aan boord als matroos ….

 Dat vissers jong trouwden had inderdaad als gevolg dat de bemanning van een sloep voor het meerendeel uit kostwinners bestond en dat er veel weduwen en wezen brodeloos achterbleven als een schip verging.

Van de twaalf bemanningsleden van de Catharina Elisabeth die op 5 maart 1828 verging waren er zeven gehuwd, twee van de weduwen waren zwanger op dat moment. Er bleven 19 weezen onder de twaalf jaar achter. Bij het vergaan van de sloep "Middelharnis" in 1872 bestond de bemanning uit negen gehuwden en drie vrijgezellen. Aan boord van de Luctor et Emergo die in 1910 verging waren zes gehuwden en zeven ongehuwden.

Vissers trouwden jong en ze trouwden met partners van dezelfde leeftijd. De vruchtbare periode waarin de kinderen ter wereld kwamen was als gevolg daarvan ook langer dan bij andere beroepen.

Huwelijksleeftijd vissers Middelharnis

Dit weblog bevat een aantal gezinsconstructies, beschrijvingen waarin –uitgaande van een gehuwd echtpaar – het gezin en dat van de grootouders en de kinderen beschreven is.  De gegevens van deze gezinnen, aangevuld met gegevens van aangetrouwde families, zijn bekeken op huwelijksleeftijd. In totaal 51 echtparen waarvan de man  visser was toen hij trouwde, verspreid over de hele 19^e eeuw.

De gemiddelde leeftijd van de mannen is 24,8 jaar, de vrouwen zijn gemiddeld  24,2 jaar (2).

Er zijn weinig bruiden of bruidegoms die ver afwijken van deze gemiddelde leeftijd; het gaat om een homogene groep.

Vergelijking

Waar kunnen we Middelharnis mee vergelijken ?

1.   Met andere vissersplaatsen. Van Poppel vermeldt voor de vissers uit Scheveningen in de 19^e eeuw (1812-1912) eveneens dat de leeftijden van individuen weinig van het gemiddelde afwijken.

Hij heeft voor een groep van 274 vissers tussen 1812 en 1912 een gemiddelde huwelijksleeftijd van 23,2 jaar voor mannen gevonden en voor vrouwen 22,4. (3). Deze leeftijden  liggen dus iets lager dan de gemiddelden die ik voor een beperkt aantal huwelijken uit Middelharnis berekend heb.

2.   Met plaatsen in de omgeving. De gemiddelde huwelijksleeftijd is op de platteland van Zuid-Holland in de periode 1812-1912 voor mannen gemiddeld ca. 27,5 jaar en voor vrouwen ca. 26 jaar. Op  het platteland van Zeeland ca. 26 jaar voor mannen en  ca. 25 (later 24) jaar voor vrouwen. De vissers en hun bruiden  in Middelharnis trouwden 2 jaar eerder dan de mannen en vrouwen van het omringende platteland in Zuidwest Nederland.

Waarom trouwden de vissers zo jong ?

Er zijn in theorie veel  factoren die kunnen leiden tot de beslissing om te trouwen.  De beschikbaarheid van partners en de sociale norm die bepaalt welke  partner geschikt is. De haalbaarheid in termen van financiële onafhankelijkheid, woningvoorraad en middelen om een eigen huishouding te beginnen. En ten derde de wenselijkheid: zijn er alternatieven en hoe lonend zijn die ? (3)

De vissers trouwden vaak onder elkaar, trouwen buiten de eigen kring was in de 19^e eeuwse vissersgemeenschap een uitzondering. Soms had de vader van de bruid of de vader van de bruidegom een ander beroep.
Mijn eerste indruk is dat de economische factor , de haalbaarheid , bepalend was. Dat komt door de manier waarop de bedrijfstak visserij functioneerde.

Gedurende de 19^e eeuw was de visserij vanuit Middelharnis  in hoofdlijnen als volgt georganiseerd:

De bemanning van een sloep voer op (hoop van) zegen. De bezoldiging was afhankelijk van de visopbrengst.  De bemanning begon de reis met schuld vanwege de kosten van het uitrusten van het schip en de kosten van het eten. Van de  besomming  ging eerst een deel  naar de reder. De rest werd verdeeld onder de bemanning al naar gelang de rang. 

Deze rangen waren  kofjekokertje, keteltapper, inbakker, kok, bovenman, matroos, stuurman, schipper. In eerste vijf rangen werkten de  jongeren vanaf 11 jaar die minder deelden in de besomming. De zeven matrozen, vanaf een jaar of 19 hadden een volwaardig loon (4).

Meer bestaanszekerheid kon je in de visserij niet opbouwen, er was dus  geen reden om het huwelijk uit te stellen tot een later moment.

Nader onderzoek

Er blijven rond  huwelijkssluiting en partnerkeuze nog  wel vragen over.  Zijn er perioden geweest dat de er onvoldoende geschikte partners waren en werd er dan minder getrouwd of meer buiten de eigen kring getrouwd?  En:  ging de huwelijksleeftijd omhoog  in perioden dat het minder goed ging in de visserij ? 

Noten:

1.      C.J.H. van den Broek.  Angst; eene vertelling. Rotterdam, 1882.p.5 . De novelle is uitgegeven ter gelegenheid van de oprichting van het Vissersfonds.
Rouwklacht op het vergaan van de vischsloep Middelharnis, 10 december 1872.

2.     Rekenkundig gemiddelde m 24,8 vrouw 24,2; mediaan 25 resp. 23,5, standaarddeviatie 1,6 voor mannen en 1,94 jaar voor vrouwen.

3.     F. van Poppel. Trouwen in Nederland; een historisch-demografische studie van de 19^e en vroeg-20^e eeuw. Wageningen, 1992. Grafieken p. 141-142. Voor andere beroepsgroepen wijken de leeftijden 4-7 jaar af van het gemiddelde, dus een veel grotere variatie in leeftijden. p.160. Zie ook p.170 en 172.Verklarend model van de huwelijkssluiting, schema  op p.225. Zie ook: F. van Poppel en J. Nelissen. The proper age to marry. In: The History of the family, 4(1999) 1. p. 6

4.     J. Verseput. Enkele grepen uit de geschiedenis van de visserij van Middelharnis in de periode van het bestaan van visafslag. Mededelingen zeegeschiedenis 21(1970) p.13.